Có nhiều phương pháp đánh giá tính cách con người, một trong số đó là Big Five. Lý thuyết đánh giá tính cách con người theo 5 nhóm yếu tố được phát triển vào năm 1980 và được phổ biến rộng từ năm 1990. Đánh từ big five trên mạng xã hội https://www.google.com, trong khoảng 0,68 giây có khoảng 6.620.000.000 kết quả (thời điểm 7/2023), một số lượng khổng lồ về mối quan tâm của con người cho một vấn đề. 

Mô hình Big Five này được xác định bởi một số nhóm nhà nghiên cứu độc lập, những người phân tích nhân tố hành vi của con người qua các mô tả bằng lời, tạo ra hệ thống câu hỏi để mỗi người có thể tự đánh giá, so sánh với người khác, từ đó có thể rút ra kết luận về tính cách của riêng mình. Từ đây có thể tự đánh giá: Ta là ai? và tự hoàn thiện mình theo thời gian.

Mô hình Big Five không phải là mô hình duy nhất đánh giá tính cách con người và còn có những đánh giá chưa hết (liên quan đến mối quan hệ với tính di truyền; chưa quan tâm đến thời gian còn là trẻ em, thiếu niên; sự phân biệt về giới tính; thứ tự sinh trong gia đình; môi trường văn hóa; sức khỏe; tôn giáo...). Tuy nhiên đây là một mô hình cung cấp những thông tin nhất định cho việc đào tạo và tự rèn luyện tính cách của mỗi con người, được cả xã hội quan tâm.

Big Five là một mô hình đánh giá con người theo 5 tính cách (khả năng/vấn đề): 1) Cân bằng cảm xúc (Emotional Stability, còn có tên gọi khác là Nhiễu tâm/Neuroticism); 2) Đồng thuận (Agreeableness); 3) Hướng ngoại (Extraversion; 4) Tận tâm (Conscientiousness); 5) Sẵn sàng trải nghiệm (Openness).

Hai nhân tố đầu (1) và (2) mang tính nội sinh - từ bên trong ta hướng ra ngoài; Hai nhân tố sau (4) và (5) mang tính ngoại nhập - từ bên ngoài hướng vào bên trong ta. Nhân tố (3) là trung gian của yếu tố nội sinh và ngoại nhập.

Trong Mô hình Big Five, các chuyên gia tâm lý xác lập rất nhiều câu hỏi:  45 câu, 50 câu, 60 câu và có thể mở rộng lên đến 120 câu và nhiều hơn. Người tự đánh giá trả lời một cách thành thực theo 5 mức về một câu hỏi: i) Rất không đồng ý; ii) Không đồng ý; iii) Trung lập: iv) Đồng ý; v) Rất đồng ý. Sau đó, mỗi người nhận được kết quả đánh giá qua biểu tượng một Hình ngũ giác, được hình thành bởi các mức điểm trả lời (điểm cao nhất của mỗi cánh là 60 điểm).

Biểu tượng Hình ngũ giác (Big Five) của mỗi người có thể thay đổi theo thời gian gắn với sự thay đổi về học vấn,  nghề nghiệp và mức chịu trách nhiệm của mình.

Khi so sánh với Hình ngũ giác (BigFive) của những người khác, có thể gợi cho ta sự thức tỉnh để tự học hỏi, học tập và học hành.

Không có hình Biểu tượng Big Five tốt hay xấu. Đây chỉ là một gợi mở cho chính ta về một câu hỏi mà trong cuộc đời ai cũng phải tự trả lời: Ta là ai?.

Ban biên tập Big Five (talaai.com.vn) đưa ra Mô hình Big Five với Bộ 90 câu hỏi; hy vọng cung cấp một công cụ đơn giản và thuận tiện cho mọi người tự đánh giá.

1.2.       Đặc điểm 5 nhóm tính cách

- Nhóm tính cách 1 - Cân bằng cảm xúc:

Cân bằng cảm xúc (Emotional Stability - ES), còn có một tên khác là Rối loạn cảm xúc (Neuroticism). Những người có mức đánh giá thấp (hay điểm thấp) liên quan đến chứng bệnh về thần kinh (suy nhược thần kinh) và dễ có những cảm xúc tiêu cực như: Lo lắng, buồn bã, cô đơn, căng thẳng, bồn chồn, thất vọng, mất tự tin, nhút nhát, sợ hãi, bất lực, mỏi mệt, chán nản, tức giận, dễ bị tổn thương, kích động và không cảm thấy sự vui sướng. Những người có mức đánh giá cao (hay điểm cao) ở tính cách này thể hiện khả năng duy trì ổn định và cân bằng thần kinh của con người: Hiếm khi sợ hãi hay lo lắng, buồn bã, cô đơn, căng thẳng, bồn chồn; Giữ được sự bình tĩnh, kiên trì; Có thể tự động viên bản thân và tự đứng dậy khi vấp ngã; Luôn vui vẻ và sẵn sàng chia sẻ với mọi người xung quanh…

Cân bằng cảm xúc là tính cách được ưa thích trong hầu hết ngành nghề vì những người này có thể kiểm soát được cảm xúc của mình nhiều hơn trong công việc. Ngược lại, những người có mức điểm thấp dễ bị phân tâm trong công việc, đặc biệt là công việc phức tạp.

- Nhóm tính cách 2 - Đồng thuận:

Đồng thuận (Agreeableness - A): Thể hiện tập hợp một số tính cách cá nhân như:

+ Dễ chịu: Những người đạt mức điểm cao ở tính cách này là người đồng cảm và vị tha, thích hợp tác, quan tâm chu đáo và tử tế với mọi người, làm để hướng tới sự tốt đẹp của xã hội. Những người có mức điểm thấp liên quan đến hành vi ích kỷ, tự cao tự đại và thiếu đồng cảm, dễ thao túng và cạnh tranh với người khác hơn là hợp tác, tham lam hay còn được gọi là tư lợi.

+ Tin tưởng: Những người đạt mức điểm cao ở tính cách này thường tin rằng ý định của người khác là nhân từ, luôn lịch sự và tôn trọng người khác. Những người ở mức điểm thấp thường có xu hướng nghi ngờ hoặc coi người khác là không trung thực hoặc nguy hiểm.

+ Thẳng thắn: Những người đạt mức điểm cao ở tính cách này có xu hướng tương tác với người khác một cách trực tiếp và trung thực. Những người ở mức điểm thấp thường ít quan hệ trực tiếp hơn, có xu hướng tự giám sát cao và thường hay gian dối hoặc lôi kéo.

+ Hòa đồng: Những người đạt điểm cao ở tính cách này có xu hướng ôn hòa, thích hợp tác, gắn bó với bạn bè, được mọi người quý mến. Những người ở mức điểm thấp có xu hướng hay tranh cãi, hung hăng, đối nghịch, gây gổ và hay báo thù.

+ Khiêm tốn: Những người đạt mức điểm cao ở tính cách này có xu hướng khiêm tốn và tập trung vào các công việc. Những người ở mức điểm thấp có xu hướng kiêu ngạo, tự đề cao bản thân và thích sự nâng bốc, nịnh bợ, luôn muốn mình là trung tâm của sự chú ý.

+ Bao dung và tha thứ: Là một thước đo về cách một cá nhân thường đánh giá người khác, thiết lập mối quan hệ thân thiện bằng cách tạo lập lòng tin và tha thứ cho người vi phạm, tránh phán xét quá mức. Những người ở mức điểm thấp lại có tính cách chỉ trích và phán xét cao, lạnh lùng và tính toán, có xu hướng giữ mối hận thù.

- Nhóm tính cách 3 - Hướng ngoại:

(Extraversion - E): Là trạng thái chủ yếu đạt được sự hài lòng từ bên ngoài bản thân, thể hiện mức độ tương tác với người khác. Đối ngược với tính cách Hướng ngoại là tính cách Hướng nội.

Hướng nội là tính cách được đặc trưng bởi sự định hướng trong cuộc sống thông qua các nội dung chủ quan bên trong.

Hướng ngoại là tính cách được đặc trưng bởi sự tập trung vào đối tượng bên ngoài, thể hiện sự tương tác với bên ngoài. Những người đạt mức điểm cao ở tính cách này thích giao tiếp giữa con người, nhiệt tình, năng động và lạc quan; vui vẻ, hoạt bát, tràn đầy năng lượng; quan tâm đến các cuộc hội họp xã hội, ưa thích cuộc sống có nhịp độ nhanh, sôi động và cảm thấy buồn chán khi ở một mình. Những người đạt mức điểm thấp ở tính cách này là những người hướng nội với mức độ tương tác và hoạt động xã hội thấp; trầm lặng, trầm tính, cân nhắc và ít tham gia vào hoạt động xã hội. Những người hướng nội không hẳn là những người trầm cảm hay nhút nhát, họ cần nhiều thời gian ở một mình hơn người hướng ngoại.

- Nhóm tính cách 4 - Tận tâm:

Tận tâm (Conscientiousness - C): Là tính cách thể hiện sự tự kỷ luật, hành động một cách nghiêm túc, cố gắng hoàn thành tốt nhiệm vụ và coi trọng nghĩa vụ đối với người khác. Những người có mức điểm cao ở tính cách này có xu hướng làm việc chăm chỉ, tự giác, hiệu quả và đáng được tin cậy; thể hiện năng lực, kiên trì, và nỗ lực; biết cách tổ chức và sắp xếp công việc; việc thực hiện công việc một cách cẩn thận với mục tiêu, phương pháp và kế hoạch hành động rõ ràng; gọn gàng và ngăn nắp, trật tự. Những người có mức điểm thấp ở tính cách này có xu hướng làm việc dễ dãi và mất trật tự, hành vi tự phát, cẩu thả và thiếu độ tin cậy; không có khả năng thúc đẩy bản thân thực hiện nhiệm vụ mà cá nhân mong muốn hoàn thành; không có động lực cao để thành công.

- Nhóm tính cách 5 - Sẵn sàng trải nghiệm:

Sẵn sàng trải nghiệm (Openness - O): Là sự đánh giá chung về nghệ thuật, cảm xúc, sự phiêu lưu, những ý tưởng khác thường, trí tưởng tượng, sự tò mò và sự đa dạng của trải nghiệm. Tính cách này còn bao hàm khả năng tiếp cận kiến thức, công nghệ và nguồn lực khác nhau; liên quan đến khái niệm mở. Những người có mức điểm cao ở tính cách này thể hiện cách tò mò về trí tuệ, cởi mở với cảm xúc mới, nhạy cảm với thẩm mỹ và nghệ thuật; sẵn sàng thử nghiệm điều mới và sáng tạo, luôn mong muốn tìm kiếm những ý tưởng và trải nghiệm hưng phấn, mãnh liệt; có khả năng giữ được những niềm tin khác thường. Song họ có thể tham gia vào các hành động không thể đoán trước được. Những người ở mức điểm thấp, thường tìm cách đạt được một công việc nào đó thông qua sự kiên trì và có đặc điểm thực dụng, dựa vào nguyên tắc, dữ liệu, kinh nghệm có sẵn, đôi khi bị cho là giáo điều và bảo thủ.

2.    Bộ 90 câu hỏi đánh giá

3.    Điểm đánh giá

- Loại tốt: Tất cả các tính cách đều đạt được từ 48 điểm trở lên

- Loại khá: Tất cả các tính cách đều đạt được từ 41 - 47  điểm trở lên

- Loại trung bình: Tất cả các tính cách đều đạt từ 35 - 40 điểm

- Loại trung bình yếu: có 1 tính cách đạt từ 34 điểm trở xuống

- Loại yếu: có 2 tính cách đạt từ 34 điểm trở xuống hoặc 1 tính cách cân bằng cảm xúc từ 34 điểm trở xuống.

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CHÍNH CỦA BIG FIVE

---------------------------------------------

Nguồn: Phạm Đình Tuyển; Phát triển năng lực khởi nghiệp cho SV trong lĩnh vực XD tại Việt Nam; NXB Xây Dựng, năm 2023.